Når tannlegar borar, pussar og blåser i munnen til pasientane, blir det danna ørsmå partiklar i lufta. Dette kan vere ultrafine partiklar og nanopartiklar, som er så små at ein kan puste dei heilt ned i lungene.
I tillegg inneheld lufta ofte bioaerosolar – ei blanding av bakteriar, sopp og anna biologisk materiale frå spytt, blod og tannplakk.
– Totalt sett er det ikkje så mykje partiklar i lufta her. Det er lett å tenkje at så lenge støvmengda er låg, er risikoen også låg. Men biletet er meir samansett, seier STAMI-stipendiat Rubiyat Islam.
Ho er førsteforfattar av ein ny artikkel frå STAMI gjennom forskingsprosjektet Dentex, som tek for seg arbeidslufta til tannlegar.
Målingar i tre tannklinikkar
I studien målte forskarane lufta under ulike tannbehandlingsprosedyrar i tre tannklinikkar. Dei undersøkte både storleiken på partiklane, kor mange det var, og kva partiklane besto av.
Resultata viste at den totale mengda respirabel partikkelmasse i lufta låg langt under den norske grenseverdien for yrkeseksponering. Respirabel partikkelmasse er eit faguttrykk for den delen av støv og partiklar i lufta som er så små at ein kan puste dei heilt ned i dei djupaste delane av lungene.
Talet på partiklar auka tydeleg i løpet av arbeidsdagen, med kraftige toppar under bestemte prosedyrer.
– Spesielt luftpolering og sandblåsing ga høge konsentrasjonar av partiklar, forklarer Islam.
Ho har brukt elektronmikroskopi for å sjå kva partiklane inneheldt. Funna her tyder på at mange av partiklane stamma frå pulvermateriale som blir brukte i tannbehandling.
Små partiklar – stor betydning?
Sjølv om partikkelmassen var låg, fann forskarane høgare nivå av ultrafine partiklar, altså partiklar mindre enn 0,1 mikrometer. Desse er små nok til å trenge djupt ned i luftvegane og kan i nokre tilfelle passere over i blodbanen.
– Ultrafine partiklar kan oppføre seg annleis i kroppen enn større partiklar. Derfor er det viktig å ikkje berre sjå på vekt, men også på talet på og storleik, seier Islam.
Forskarane fann også spor av arvestoff (DNA) frå både bakteriar og sopp i lufta. Mengdene varierte mellom klinikkane og hang saman med både arbeidsmetodar og lokale forhold.
Ventilasjon gjer ein forskjell
Eit viktig funn var at mekanisk ventilasjon hadde stor effekt. Når behandlinga var avslutta, fall partikkelnivåa raskt i rom med god ventilasjon.
– Dette viser kor avgjerande gode ventilasjonsanlegg er for å redusere eksponeringa, seier Islam.
Studien gir dermed viktig kunnskap om kva situasjonar som gir størst eksponering, og kva tiltak som faktisk verkar.
Viktig kunnskap for arbeidsmiljøet
Ifølgje forskarane understrekar funna at det er behov for målretta tiltak i tannhelsetenesta. Sjølv om dagens nivå ikkje overskrid grenseverdiar, kan gjenteken eksponering over mange år ha noko å seie for helse.
– Sjølv om dagens støvnivå ikkje overskrid vanlege grenseverdiar, veit vi lite om kva helseeffektar denne typen støv kan ha. Spesielt manglar det kunnskap om konsekvensar av langvarig eksponering over mange år. Derfor bør vi følgje føre-var-prinsippet og peike på førebyggjande tiltak. Samtidig som vi held fram med å undersøkje helseeffektar og eksponeringsnivå, seier forskar Lina Wiik, som er prosjektleiar for Dentex.
Tiltak som effektiv ventilasjon, rett bruk av personleg verneutstyr og forståing for prosedyrar med høge partikkelutslepp kan bidra til ein tryggare arbeidskvardag for tannhelsepersonell.